جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
453
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
در پائين اين كوه باغ وسيع و خوشسايهايست كه در قفسهاى متعدد و طولانى آن حيوانات وحشى بيوتات سلطنتى را نگاه داشتهاند . خود حيوانات در نظر من نمونههاى مرغوبى مينمودند ، ولى لانهء بدى داشتند و چند تا هم بيشتر نبودند . اما محبوبيت آن محل كه باغوحش ايران به شمار ميرود از اينجا آشكار مىشود كه قهوهخانهء كوچك كه در كنار دروازهء باغ است سالانه 500 قران به حضرت سلطان اجاره ميپردازد . در مجاورت دوشانتپه دو شكارگاه ديگر نيز هست : يكى قصر فيروزه در قسمت جنوبى و سرخ حصار در سمت شمالى ، بعلاوه در طرف شرق شكارگاه قابل ملاحظهء جاجرود را بايد ذكر نمود . سفارت انگليس در قلهك - بطورىكه اشاره كردهام شاه يگانه مالك دامنههاى شميرانات نيست فرزندان او و اعيان رويهمرفته از سرمشق همايونى پيروى كردهاند و چندين عمارت و خانهء ييلاقى با سليقه و پرشكوه در دامنهء تپهها ديده مىشود و يا در ميان درختان ساختهاند كه از نظر پنهان است . از آن جمله محلى است كه به هيچ عنوان از هيچكدام كمتر نيست و آن عمارت ييلاقى سفارت انگليس در دهكدهء قلهك است كه در شش ميلى دروازهء شمالى پايتخت واقع گرديده است . حق مالكيت اين قطعه زمين را اصلا محمد شاه در سال 1883 به سرجان كمپبل وزير مختار انگليس داد و اراضى كه اقامتگاه وزير مختار و باغ آن واقع شده است مرحمتى پادشاه كنونى است . به موجب امتيازاتى اهالى قلهك كه صد خانوارند از مزاياى خاصى برخوردارند . ايشان از سرباز دادن و يا تهيهء جا و عليق براى قشون معاف شدهاند و عوارض را به دولت انگليس ميدهند كه مقدارش را وزير مختار تعيين مىكند . مرافعات جزئى آنها را كدخدائى كه وزير مختار منصوب مىكند حق رسيدگى دارد و اين كدخدا در نزد اعضاى سفارت كه عهدهدار امور كنسولىاند مسئول مىباشد . مانند تهران در اينجا هم هيئت سياسى بيش از يك بنا دارند ، ولى فقط عمارت اصلى وضع و وسعت قابلتوجهى دارد و اين قسمت نيز با يك چادرپوش